Eleştirel Düşünme ve Mantık

Burada informal mantıkla ilgili çevrimiçi online dersleri listeleyip çeşitli notlar paylaşacağım.

1. University of Oxford | Critical Reasoning for Beginners

2. Wireless Philosophy (Wi-Phi) | Introduction to Critical Thinking

Önerme (Proposition) ve Öncül (Premise)

Aslında her öncül bir önermedir ama her önerme bir öncül değildir.

• Önerme: Doğru veya yanlış değeri alabilen, bir yargı bildiren cümledir. Soru, emir veya istek cümleleri önerme olamaz.

  • Örnek: “İstanbul Türkiye’nin başkentidir.” (Bu bir önermedir, ama yanlış bir önermedir. Yine de önermedir.)

• Öncül: Bir argümanda sonuca ulaşmak için dayanak noktası olarak kullanılan önermelerdir. Kanıt cümleleridir.

Argüman (Argument)

Birbiriyle ilişkili bir dizi önermeden (öncüllerden) yola çıkarak başka bir önermeye (sonuca) ulaşma işlemidir. Tartışma veya kavga demek değildir; “Akıl yürütme zinciri” demektir.

Doğruluk (Truth)

Bu kavram tamamen içerikle ilgilidir. Bir önermenin gerçek dünyadaki olgularla uyuşmasıdır.

• Kural: Doğruluk sadece önermeler (cümleler) için kullanılır. Bir argümana “doğru argüman” denmez.

  • Örnek: “Su 100 derecede kaynar.” (Doğru bir önerme.)

Geçerlilik (Validity)

Bu kavram tamamen yapı (form) ile ilgilidir. İçeriğin (söylenen şeyin) gerçek hayatta doğru olup olmamasıyla ilgilenmez. Sadece “Eğer öncülleri doğru kabul edersek, sonuç zorunlu olarak çıkar mı?” sorusuna bakar.

• Kural: Geçerlilik sadece argümanlar için kullanılır. Bir cümleye “geçerli cümle” denmez.

---

En Kritik Ayrım: Doğruluk vs. Geçerlilik

Bunu bir Kıyma Makinesi analojisiyle çok iyi anlayabilirsin:

• Geçerlilik (Makine): Makinenin (mantıksal yapının) bozuk olup olmadığıdır. Makine sağlamsa (geçerliyse), içine ne atarsan at, onu düzgünce işler ve çıkarır.

• Doğruluk (Et): Makinenin içine attığın malzemedir.

Örnekle Farkı Görelim:

A) Geçerli ama Doğru Değil (Sağlam Makine + Çürük Et)

Öncül 1: Tüm uçan şeyler kuştur. (Yanlış - Uçak da uçar ama kuş değil)

Öncül 2: Uçaklar uçar. (Doğru)

Sonuç: O halde uçaklar kuştur.

Analiz: Mantıksal yapı (Geçerlilik) kusursuzdur. 
Eğer ilk cümleyi doğru kabul etseydik, sonuç zorunlu olarak çıkardı. 
Ama içerik (Doğruluk) yanlıştır.

B) Hem Geçerli Hem Doğru (Sağlam Makine + Taze Et)

Öncül 1: Tüm insanlar ölümlüdür.

Öncül 2: Sokrates bir insandır.

Sonuç: O halde Sokrates ölümlüdür.

Analiz: Bu argüman Sağlamdır (Sound). 
Hem yapısı geçerlidir hem de bilgileri doğrudur.

Hangileri argüman?

1. Öğlene doğru bulutlar toplandı ve hava iyice karardı. Ardından fırtına patladı.
2. Mademki Ankara Konya’nın kuzeyindedir ve Sinop da Ankara’nın kuzeyindedir; o halde Sinop, Konya’nın kuzeyindedir.
3. Filler su üstünde yüzer, çünkü filler tahtadan yapılmıştır ve tahta suda yüzer.
4. Mahallenin belalısı çetesini de toplayıp şehri terk ettiğinden beri, buralar epey sessizleşti.

---

Argüman 1 – Geçerli

Öncül 1: Eğer günlerden Pazartesi ise, ders 15.30’da biter.
Öncül 2: Bugün Pazartesi.
Sonuç: O halde ders 15.30’da biter.

Modus Ponens
P → Q
P
∴ Q

Argüman 2 – Safsata

Öncül 1: Eğer günlerden Pazartesi ise, ders 15.30’da biter.
Öncül 2: Ders 15.30’da bitti.
Sonuç: O halde günlerden Pazartesi.

Affirming the Consequent (Art Bileşeni / Sonucu Evetleme Yanlışı). Neden Safsata? Çünkü dersin 15.30’da bittiği tek gün Pazartesi olmayabilir. Belki Çarşamba günleri de ders 15.30’da bitiyordur. Sonuçtan yola çıkarak sebebe kesin olarak varamazsın. Bu yüzden bu argüman geçersizdir.

P → Q
Q
∴ P

Safsata (Fallacy) Nedir?

Mantık dersinde “yanlış bilgi” ile “hatalı akıl yürütme” çok karışır. Safsata bilginin yanlış olması değil, düşünme biçiminin sakat olmasıdır.

Tanım: Bir argümanda öncüllerden (kanışlardan) sonuca varırken yapılan akıl yürütme hatasına denir. İlk bakışta ikna edici ve mantıklı gibi görünürler, ama yapısal veya içeriksel olarak kusurludurlar.

İki ana türü vardır:

1. Biçimsel Safsata (Formal Fallacy): Az önceki 2. argüman örneğindeki gibi. Konu ne olursa olsun (günler, elmalar, uzaylılar) formül yanlıştır. Makine bozuktur.

2. Serbest Safsata (Informal Fallacy): Kelime oyunları, konuyu saptırma veya kişisel saldırı gibi hatalardır. (Örn: “Sen ne anlarsın, zaten daha öğrencisin” diyerek fikri değil kişiyi eleştirmek – Ad Hominem).

---

1. Dedüktif Argüman (Tümdengelim)

Bu, “Zorunluluk” alanıdır. Matematik gibidir.

• Mantığı: Genel bir kuraldan özel bir sonuca gidilir (genellikle).

• Özelliği: Eğer öncüller doğruysa, sonucun yanlış olması imkansızdır. Sonuç, öncüllerin içinde zaten gizlidir; biz sadece onu açığa çıkarırız.

• Değerlendirme: Bu argümanlara “Geçerli” veya “Geçersiz” denir.

• Risk: Yoktur. %100 kesinlik vardır ama yeni bir bilgi vermez, sadece var olanı netleştirir.

Örnek:

Bütün insanlar ölümlüdür. (Genel kural)
Sokrates bir insandır.
O halde Sokrates ölümlüdür. (Kaçarı yok, kesin sonuç)

2. İndüktif Argüman (Tümevarım)

Bu, “Olasılık” ve “Gözlem” alanıdır. Doğa bilimleri ve dedektiflik gibidir.

• Mantığı: Özel gözlemlerden genel bir kurala veya geleceğe dair bir tahmine gidilir.

• Özelliği: Öncüller doğru olsa bile sonuç yanlış çıkabilir. Sonuç kesin değil, muhtemeldir.

• Değerlendirme: Bu argümanlara “Güçlü” veya “Zayıf” denir (“Geçerli” denmez).

• Risk: Vardır. Gelecekteki tek bir ters gözlem sonucu çürütebilir. Ama bize yeni bilgi verir.

Örnek:

Bugüne kadar gördüğüm tüm kuğular beyazdı. (Gözlem)
O halde dünyadaki tüm kuğular beyazdır. (Bu bir tahmindir. 
Yarın siyah bir kuğu görürsen bu argüman çöker.)

Hangi argümanlar tümdengelim (deductive), hangileri tümevarım (inductive)?

1. Güneş açıyor, bu yüzden yağmur yakında durmalı. (İpucu: Geleceğe dair bir tahmin olduğu için Tümevarım/Inductive)

2. Eğer Jane partideyse, John orada olmayacaktır. Jane partide, o halde John orada olmayacak. (İpucu: Kurallar kesin, sonuç zorunlu. Tümdengelim/Deductive)

3. Ev darmadağın, o halde Lucy evde olmalı. (İpucu: Evin dağınık olmasının başka sebepleri de olabilir -hırsız girmiş olabilir vs.-, bu sadece güçlü bir tahmin. Tümevarım/Inductive)

4. O ya banyodadır ya da yatak odasında. Banyoda değil, o halde yatak odasında olmalı. (İpucu: Seçenekler sınırlanmış ve biri elenmiş. Sonuç kesin. Tümdengelim/Deductive)

5. Köpek bir yabancı görseydi havlardı. Havlamadı, demek ki bir yabancı görmedi. (İpucu: Sherlock Holmes tarzı bir mantık. Öncüller doğruysa sonuç kesindir. Tümdengelim/Deductive)

6. Paris’te kimse beni anlamıyor; demek ki ya Fransızcam berbat ya da Parisliler aptal. (İpucu: Muhtemel sebepleri sıralıyor ama başka bir sebep de olabilir -örneğin çok hızlı konuşuyor olabilir-. Tümevarım/Inductive)